Superman w radiu: słuchowisko z 1940 roku, w którym rodzą się kryptonit, Jimmy Olsen i Perry White

Superman w radiu: słuchowisko nadawane od 12 lutego 1940 roku

12 lutego 1940 roku, niecałe dwa lata po swoim pierwszym występie w Action Comics #1, Superman przechodzi z komiksowych kadrów przed mikrofon. Słuchowisko startuje w WOR, nowojorskiej stacji, i nie należy do żadnej ogólnokrajowej sieci: odcinki nagrywa się na płyty, a następnie rozsyła do około dziesięciu stacji, które je emitują. Każdy odcinek trwa piętnaście minut, a w tygodniu nadawane są trzy. Pierwszy sponsor sprzedaje płatki owsiane, a dokładnie płatki marki Hecker's H-O.

Pomysł wychodzi od dwóch ludzi z otoczenia DC: są to Allen Ducovny, rzecznik prasowy wydawnictwa, i Robert Joffe Maxwell, dawny autor opowiadań do magazynów pulp. Adaptują oni bohatera stworzonego przez Jerry'ego Siegela i Joego Shustera dla młodych słuchaczy, którzy włączają radio późnym popołudniem, po szkole. Zakład się opłaca: słuchowisko przetrwa jedenaście lat. W sierpniu 1942 roku program przejmuje sieć Mutual i nadaje go pięć dni w tygodniu. Następnie stałym sponsorem audycji zostają płatki Pep firmy Kellogg's. Po przejściu na półgodzinny format w 1949 roku, a potem do sieci ABC, ostatnia audycja trafia na antenę 1 marca 1951 roku.

Krypton po drugiej stronie Słońca: pochodzenie bohatera w wersji radiowej

Pierwszy odcinek, „The Baby from Krypton”, nie pozwala jeszcze usłyszeć dorosłego bohatera. Opowiada o końcu Kryptona. Uczony Jor-L, zgodnie z ówczesną pisownią, ogłasza, że planeta jest skazana na zagładę, ale nikt mu nie wierzy. Starcza mu czasu jedynie na zbudowanie małej rakiety. Razem z żoną, Larą, umieszcza w niej swoje dziecko tuż przed wybuchem. W tym odcinku Larze użycza głosu Agnes Moorehead.

Potem radio oddala się od komiksów. W słuchowisku Krypton leży w naszym Układzie Słonecznym, po drugiej stronie Słońca, a nie w jakimś odległym układzie. Co ważniejsze, dziecko dorasta w trakcie podróży: w drugim odcinku wychodzi z rakiety jako dorosły mężczyzna. Nie wychowują go więc Kentowie. To pierwsi napotkani przez niego Ziemianie podsuwają mu imię i nazwisko Clark Kent, zanim wyruszy szukać pracy w dużej gazecie.

Z czasem słuchowisko zbliża się do wersji komiksowej. Gdy 31 sierpnia 1942 roku Mutual wznawia audycję, opowiada ona w dwóch odcinkach nową genezę bohatera: „Superman Comes to Earth”, a potem „Eben Kent Dies in Fire, Clark Goes to Metropolis”. W radiu przybrany ojciec Clarka nazywa się więc Eben Kent; po jego śmierci Clark wyjeżdża do Metropolis.

Bud Collyer, jeden głos dla Clarka Kenta i drugi dla Supermana

Do podwójnej roli produkcja wybiera Claytona „Buda” Collyera, nowojorskiego aktora radiowego, który już wtedy ma pełne ręce roboty. W radiu nic nie widać: wszystko opiera się na głosie. Collyer nadaje więc Clarkowi Kentowi wyższy ton, a Supermanowi niski głos. Jeśli posłuchasz odcinka, usłyszysz tę zmianę w połowie słynnego dziś zdania: „This looks like a job… for Superman!” Collyer tłumaczył, że grał Clarka nieco wyżej, by zachować zapas przed okrzykiem „Up, up and away!”, który na antenie towarzyszy startowi bohatera do lotu.

Przez lata jego nazwisko nie pada w czołówce audycji. Collyer wychodzi z anonimowości dopiero w 1946 roku, kiedy w prasie promuje wątek słuchowiska poświęcony tolerancji. Pozostaje głosem bohatera do 21 stycznia 1950 roku. Od 5 czerwca 1950 roku zastępuje go Michael Fitzmaurice w ostatnich odcinkach, emitowanych przez ABC.

Głos Collyera szybko wychodzi poza radio. Już w 1941 roku aktor podkłada głos Supermanowi także w kreskówkach studia Fleischer, u boku Joan Alexander, radiowej Lois Lane. Oboje wracają do swoich ról w 1966 roku w serialu animowanym The New Adventures of Superman, który właśnie wtedy startuje w Stanach Zjednoczonych. Bud Collyer umiera 8 września 1969 roku, a jego nazwisko pozostaje związane z tą rolą, obok nazwisk aktorów, którzy grali Supermana na ekranie.

Perry White, urodzony na antenie 14 lutego 1940 roku

Drugi odcinek, „Clark Kent, Reporter”, nadany 14 lutego 1940 roku, wprowadza na scenę postać nieobecną w komiksach: Perry'ego White'a. Clark przychodzi szukać pracy w Daily Planet, a redaktor naczelny nie okazuje większego zainteresowania. W końcu jednak powierza mu na próbę reportaż o tajemniczym przeciwniku zwanym „Wolfe”, który zagraża kolejom. To punkt wyjścia pierwszego wielkiego wątku słuchowiska. Perry'emu White'owi głosu użycza aktor Julian Noa.

W komiksach Clark ma początkowo innego szefa. Od 1938 roku pracuje w dzienniku Daily Star, którym kieruje George Taylor. Nazwa Daily Planet pojawia się w Action Comics #23, datowanym na kwiecień 1940 roku, kiedy Taylor wciąż kieruje gazetą. Perry White trafia na łamy DC dopiero w Superman #7, datowanym na listopad-grudzień 1940 roku, w scenariuszu Jerry'ego Siegela, i zastępuje tam George'a Taylora na stanowisku szefa redakcji.

Słuchowisko wprowadza też do swojego świata Lois Lane, obecną w komiksach od 1938 roku. W radiu pojawia się ona w siódmym odcinku, 26 lutego 1940 roku, i chłodno przyjmuje nowego kolegę. W tej roli występuje kolejno kilka aktorek: Rolly Bester i Helen Choate w pierwszych miesiącach, a potem Joan Alexander, która gra ją aż do końca.

Jimmy Olsen: 15 kwietnia 1940 roku radio nadaje mu imię i nazwisko

15 kwietnia 1940 roku słuchowisko rozpoczyna nowy wątek, „Donelli's Protection Racket”. Chłopak na posyłki z Daily Planet prosi Clarka Kenta o pomoc, bo sklep ze słodyczami należący do jego matki pada ofiarą wymuszeń. Ten chłopak nazywa się Jimmy Olsen i po raz pierwszy to imię i nazwisko w ogóle pada, w radiu czy gdziekolwiek indziej. Przez lata głosu użycza mu Jackie Kelk, a potem pałeczkę przejmuje Jack Grimes, w momencie, który zależnie od źródła przypada na okres od 1947 roku do wznowienia audycji w 1950 roku.

Radio nie zaczyna jednak od zera. W komiksach bezimienny goniec biurowy pojawia się już w Action Comics #6, datowanym na listopad 1938 roku, w historii, w której oszust podaje się za impresaria Supermana. DC uznało później tego młodego pracownika za pierwszy występ Jimmy'ego, choć nie nosi on tam żadnego imienia, a niektórzy autorzy widzą w nim inną postać. To więc radio nadaje mu tożsamość. Komiksy dają mu imię Jimmy dopiero w Superman #13, datowanym na listopad-grudzień 1941 roku, w historii „Superman versus the Archer”, a nazwisko Olsen dopiero w Superman #15, datowanym na marzec-kwiecień 1942 roku.

Postać nabiera potem głębi przed mikrofonem. W 1946 roku Jimmy prowadzi nawet osiedlową drużynę baseballową, drużynę Unity House, która stoi w centrum radiowego wątku o walce z „Clan of the Fiery Cross”.

Kryptonit pojawia się w radiu w czerwcu 1943 roku

Wielka słabość Supermana nie pojawia się razem ze słuchowiskiem, lecz trzy lata później. 3 czerwca 1943 roku audycja rozpoczyna siedmioodcinkowy wątek „The Meteor from Krypton”. Jak zapowiada tytuł, na Ziemię spada meteor z rodzinnej planety bohatera. Minerał nosi nazwę, którą czeka wielka przyszłość: kryptonit. W komiksach kamień pojawi się później w wersji zielonej, czerwonej czy złotej, a jego działanie będzie zależało od koloru.

Pomysł minerału z Kryptona istniał jednak w DC już od 1940 roku. Właśnie wtedy Jerry Siegel pisze historię bez tytułu, znaną od tamtej pory jako „The K-Metal from Krypton”, w której metal z rodzinnej planety Supermana pozbawia go sił, a Lois odkrywa, że Clark i Superman to jedna i ta sama osoba. DC jej nie publikuje i historia pozostaje wówczas niewydana. Dla odbiorców z lat 1940 kryptonit rodzi się więc naprawdę w radiu.

Komiksy czekają jeszcze sześć lat. Kryptonit trafia na ich strony w Superman #61, datowanym na listopad-grudzień 1949 roku, w historii „Superman Returns to Krypton!”, którą napisał Bill Finger, a narysował Al Plastino. Kamień z radia staje się wtedy powracającą bronią wrogów Supermana, zarówno na papierze, jak i na ekranie.

Kryptonit wymyślony z myślą o urlopie Buda Collyera?

Często powraca pewna anegdota: kryptonit miał zostać wymyślony po to, by Bud Collyer mógł wyjechać na urlop. Redaktor Julius Schwartz opisał ją w swoich wspomnieniach. Wyjaśnienie wydaje się logiczne, bo słuchowisko nie nadaje żadnych powtórek: na każdy dzień emisji potrzebny jest nowy odcinek. Superman powalony przez kamień, zdolny już tylko do jęków, może wtedy oddać pierwszy plan innym postaciom, a do jęczenia wystarczy zastępca.

Historyk Michael J. Hayde, autor książki Flights of Fantasy (2009), poświęconej Supermanowi z radia i telewizji, podważa tę wersję. Jego zdaniem wątek z 1943 roku służy przede wszystkim temu, by Superman poznał swoje pochodzenie. Potwierdzony jest natomiast sposób, w jaki słuchowisko wykorzystuje później kamień: kiedy Collyer musi zrobić sobie przerwę, Superman pozostaje wyłączony z walki, a fabułę ciągną inni. Od 1945 roku tę przysługę często oddają Batman i Robin.

Kamień tak czy inaczej przez lata inspiruje radiowych scenarzystów. Od września 1945 do stycznia 1946 roku seria wątków krąży wokół skradzionego kawałka kryptonitu, który następnie zostaje podzielony między kilku wrogów bohatera. W 1947 roku sam wątek „Superman vs. Kryptonite” rozciąga się na 33 odcinki.

1945: Batman, Robin i Atom Man dołączają do słuchowiska

W 1945 roku słuchowisko łączy Supermana z duetem z Gotham. Do spotkania dochodzi w „The Mystery of the Waxmen”, nadawanym od 28 lutego do 15 marca 1945 roku: na początku marca Superman spotyka najpierw Robina, a potem Batmana. Z tego wątku przetrwały tylko dwa odcinki. Niektóre starsze kalendaria datują pierwszą współpracę na 10 września 1945 roku, ale wykazy odcinków umieszczają spotkanie właśnie na początku marca.

Na przestrzeni lat Batman kilka razy zmienia głos: użyczają mu go Stacy Harris, Matt Crowley i Gary Merrill, podczas gdy Robina niezmiennie gra Ronald Liss. W „Looking for Kryptonite”, nadawanym od grudnia 1945 do stycznia 1946 roku, Clark wyjawia nawet swoją tożsamość Bruce'owi Wayne'owi. Komiksy będą potrzebowały lat, by zrobić z obu bohaterów prawdziwy tandem: ich sojusz nabiera kształtu najpierw w radiu.

W tym samym roku słuchowisko wymyśla przeciwnika skrojonego na miarę kryptonitu: Atom Mana. W wątku nadawanym jesienią 1945 roku młody nazista dostaje zastrzyki z płynnego kryptonitu, by zmierzyć się z Supermanem. Głosu użycza mu Mason Adams. Nazwa powraca w 1950 roku w amerykańskich kinach, w serialu kinowym Atom Man vs. Superman, ale tam Atom Manem jest Luthor, który staje naprzeciw Kirka Alyna.

Superman w radiu przeciwko Clan of the Fiery Cross w 1946 roku

Po wojnie słuchowisko nie kryje się ze swoim przesłaniem. Wiosną 1946 roku wątek „The Hate Mongers' Organization” bierze na celownik nietolerancję rasową i religijną. Następnie, od 10 czerwca 1946 roku, szesnaście odcinków stawia Supermana naprzeciw „Clan of the Fiery Cross”, organizacji wzorowanej na Ku Klux Klanie. Historia śledzi losy rodziny chińskiego pochodzenia o nazwisku Lee. Młody Tommy Lee zostaje miotaczem drużyny baseballowej Unity House, którą prowadzi Jimmy Olsen, a chłopak, którego zastępuje, Chuck Riggs, jest bratankiem przywódcy Clanu. Groźby pod adresem rodziny Lee zmuszają Supermana do interwencji.

Wokół tego wątku narosła często powtarzana opowieść. Działacz Stetson Kennedy, który przeniknął do Klanu, twierdził, że podsunął pomysł producentom i przekazał im tajemnice, w tym hasła. Według dziennikarza Ricka Bowersa scenarzyści ze swojej strony konsultowali się z Anti-Defamation League, organizacją walczącą z antysemityzmem, by znaleźć Supermanowi nowych przeciwników. Bowers, który sięgnął do nagrań, nie słyszy w nich tajnych haseł opisywanych przez legendę, a historyk Michael J. Hayde dostrzega tylko jedną sekwencję, którą można by uznać za typową dla Klanu. Walka Supermana z Clanem naprawdę jednak trafiła na antenę.

Wątek zyskał drugie życie w komiksie. Od października 2019 do lutego 2020 roku Gene Luen Yang (scenariusz) i Gurihiru (rysunki) tworzą na jego podstawie swobodną adaptację w trzech zeszytach, Superman Smashes the Klan, wydaną we Francji pod tytułem Superman écrase le Klan.

Od kreskówek po George'a Reevesa: dziedzictwo słuchowiska

Słuchowisko szybko zasila inne media. Kreskówki Fleischera, wyświetlane w Stanach Zjednoczonych od 1941 roku, przejmują głosy Buda Collyera i Joan Alexander. Seriale kinowe Columbii, które trafiły do amerykańskich kin w 1948 i 1950 roku, z Kirkiem Alynem i Noel Neill, są przedstawiane jako adaptacja audycji radiowej. W 1952 roku w Stanach Zjednoczonych startuje serial telewizyjny Adventures of Superman z George'em Reevesem, pod kierunkiem Roberta Maxwella, jednego z producentów słuchowiska. Perry White, Jimmy Olsen i inspektor Henderson zajmują w nim ważne miejsce.

Inspektor Henderson dobrze pokazuje, jak różne media rozmijają się w czasie. Urodzony przy mikrofonie, ten policjant, sojusznik Supermana, musi czekać do 1974 roku, by trafić do komiksów. Słuchowisko pozostawiło też po sobie dźwięki. Jackson Beck zostaje jego narratorem w 1943 roku; około września 1945 roku czołówka zaczyna się od słów „Faster than a speeding bullet! More powerful than a locomotive!”, po których padają okrzyki „It's a bird! It's a plane! It's Superman!”. Jakąś wersję tych okrzyków słychać już w pierwszym odcinku, w lutym 1940 roku, a znajduje się ona nawet na płytach demonstracyjnych z 1939 roku, choć według innej relacji ich źródłem są kreskówki Fleischera. Co do szumu towarzyszącego lotowi Supermana, miał on powstać ze zmieszania odgłosu pocisku artyleryjskiego z dźwiękiem tunelu aerodynamicznego.

Podsumowanie

W ciągu jedenastu lat na antenie, od lutego 1940 do marca 1951 roku, słuchowisko dało Supermanowi głos – głos Buda Collyera – i całe otoczenie. Perry White rodzi się w nim 14 lutego 1940 roku, Jimmy Olsen dostaje w nim imię i nazwisko 15 kwietnia 1940 roku, a kryptonit debiutuje w nim w czerwcu 1943 roku, zanim trafi do komiksów.

Po radiu pałeczkę przejmują kreskówki, seriale kinowe i telewizja. Jeśli chcesz śledzić Człowieka ze Stali od jednego ekranu do drugiego, seriale o Supermanie kontynuują tę historię aż do dziś.